เลิกกันแล้ว ลดหย่อนลูกใครได้? พ่อหรือแม่ สรุป 3 กรณี หย่า ไม่จดทะเบียน และหย่ากลางปี (อัปเดต 2569)

สรุปสั้น ๆ ก่อนอ่านยาว

หย่าแล้ว พ่อกับแม่ยังเป็นพ่อแม่ตามกฎหมายของลูกทั้งคู่ กฎหมายไม่ได้ให้สิทธิลดหย่อนบุตรเฉพาะฝ่ายที่ลูกอยู่ด้วย กรมสรรพากรเคยตอบข้อหารือว่า ถ้าทั้งสองฝ่ายอุปการะเลี้ยงดูลูกจริงและมีหลักฐาน ต่างฝ่ายต่างหักได้ คนละ 30,000 บาท ต่อลูกหนึ่งคน

ไม่ได้จดทะเบียนสมรส แม่หักได้เสมอ ส่วนพ่อหักได้ต่อเมื่อลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อแล้ว เช่น จดทะเบียนรับรองบุตร

หย่ากลางปี ปีนั้นลดหย่อนลูกได้เต็มจำนวน ไม่ต้องหารตามเดือน

“ลูกอยู่กับแม่ แต่ผมส่งเงินให้ทุกเดือน แบบนี้ใครได้ลดหย่อนครับ”

ต้นเดือนตุลาคม 2569 มีข่าวคู่รักในวงการบันเทิงประกาศยุติสถานะสามีภรรยา โดยยืนยันว่ายังทำหน้าที่พ่อแม่ร่วมกันต่อไป หลายคนอ่านข่าวแล้วนึกถึงเรื่องใกล้ตัวกว่านั้น เพราะครอบครัวที่แยกทางกันแต่ยังช่วยกันเลี้ยงลูกมีอยู่รอบตัวเราทุกคนครับ

และพอถึงปลายปี คำถามเดิมก็กลับมาทุกครั้ง ค่าลดหย่อนลูกปีนี้ใครเป็นคนใช้ พ่อ แม่ หรือใช้ได้ทั้งคู่

เรื่องนี้คนเข้าใจคลาดกันเยอะ บางบ้านไม่กล้าใช้สิทธิทั้งที่ใช้ได้ บางบ้านใช้ไปแล้วทั้งที่ยังขาดเงื่อนไข ARH Young จึงไปเปิดประมวลรัษฎากรและคำตอบของกรมสรรพากรมาสรุปให้ครบ 3 กรณีที่เจอบ่อยที่สุด อ่านจบแล้วคุณจะรู้ว่าบ้านคุณอยู่กรณีไหน และต้องเก็บหลักฐานอะไรไว้

ขอปูพื้นก่อนบรรทัดเดียวครับ ประมวลรัษฎากร มาตรา 47 (1) (ค) ให้หักลดหย่อน “บุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้มีเงินได้” ได้คนละ 30,000 บาท คำที่ตัดสินทุกกรณีในบทความนี้คือคำว่า บุตรชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่คำว่าลูกอยู่กับใคร

1. จดทะเบียนสมรสแล้วหย่า พ่อกับแม่ใครได้ลดหย่อนลูก

ได้ทั้งคู่ครับ ถ้าทั้งคู่ยังอุปการะเลี้ยงดูลูกจริงและมีหลักฐาน

การหย่าทำให้ความเป็นสามีภรรยาจบลง แต่ไม่ได้ทำให้ความเป็นพ่อแม่ลูกตามกฎหมายจบไปด้วย ลูกที่เกิดระหว่างที่พ่อแม่จดทะเบียนสมรสกัน ยังเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของทั้งสองคนเหมือนเดิม

กรมสรรพากรเคยตอบข้อหารือเรื่องนี้ไว้ตรงตัว (หนังสือเลขที่ กค 0706(กม.06)/148 ลงวันที่ 24 มกราคม 2550) ข้อเท็จจริงในเรื่องนั้นเป็นแบบนี้ครับ

1. พ่อแม่จดทะเบียนหย่า
2. บันทึกท้ายทะเบียนหย่าระบุให้ลูกอยู่กับแม่
3. พ่อส่งเงินค่าเลี้ยงดูลูกให้ทุกเดือน และแม่มีเอกสารการรับเงิน

กรมสรรพากรวินิจฉัยว่าลูกอยู่ในความอุปการะเลี้ยงดูตามความเป็นจริงของ ทั้งพ่อและแม่ ทั้งสองคนจึงมีสิทธิหักลดหย่อนบุตรได้ฝ่ายละเต็มสิทธิ

ถ้าลูกเป็นคนที่สองขึ้นไปและเกิดในหรือหลังปี พ.ศ. 2561 กฎหมายให้หักเพิ่มได้อีก 30,000 บาท รวมเป็น 60,000 บาทสำหรับลูกคนนั้นครับ

📂 หลักฐานที่ฝ่ายส่งเงินควรเก็บ

ในข้อหารือเดียวกัน กรมสรรพากรบอกไว้ว่าหลักฐานที่ใช้พิสูจน์การอุปการะเลี้ยงดูได้ มีทั้งเอกสารที่ทำเองและเอกสารที่ธนาคารหรือไปรษณีย์ออกให้ เช่น

• เอกสารที่อีกฝ่ายเซ็นรับเงินค่าเลี้ยงดูลูก
• สลิปโอนเงินที่ระบุชื่อลูก หรือชื่อคนที่ดูแลลูกเป็นผู้รับ
• ใบเสร็จค่าเทอม ค่าเสื้อผ้า ค่าอาหาร ค่าใช้จ่ายของลูกที่คุณเป็นคนจ่าย

เก็บแยกเป็นรายปีไว้เลยครับ เพราะสิทธิลดหย่อนพิจารณาเป็นปีต่อปี ปีไหนไม่ได้เลี้ยงดูจริง ปีนั้นก็ไม่ควรใช้สิทธิ

ข้อควรระวังครับ ข้อหารือของกรมสรรพากรเป็นแนววินิจฉัยตามข้อเท็จจริงของคนที่หารือ ไม่ใช่ตัวบทกฎหมาย ถ้าเรื่องของคุณต่างออกไป เช่น ไม่เคยส่งเสียเลย หรือไม่มีหลักฐานการจ่ายเงินสักชิ้น ผลอาจไม่เหมือนกัน ควรถามสรรพากรพื้นที่หรือโทร 1161 ก่อนยื่นแบบ

2. ไม่ได้จดทะเบียนสมรสแต่มีลูกด้วยกัน พ่อใช้สิทธิได้ไหม

แม่ใช้สิทธิได้เสมอ ส่วนพ่อยังใช้ไม่ได้ จนกว่าลูกจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อ

ตรงนี้คนพลาดกันเยอะที่สุดครับ เพราะเข้าใจว่ามีชื่อพ่อในสูติบัตรแล้วถือว่าจบ

กรมสรรพากรอธิบายไว้ว่า เด็กที่เกิดจากพ่อแม่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน ไม่ถือเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของฝ่ายชาย เว้นแต่จะเข้าทางใดทางหนึ่งใน 3 ทางนี้

1. พ่อกับแม่จดทะเบียนสมรสกันในภายหลัง
2. พ่อจดทะเบียนรับรองบุตร
3. ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร

หลักฐานที่กรมสรรพากรระบุไว้ก็สะท้อนเรื่องเดียวกันครับ

สังเกตว่าฝั่งพ่อต้องมีเอกสารอีกชิ้นมาประกบเสมอ สูติบัตรใบเดียวไม่อยู่ในรายการ

📝 จดทะเบียนรับรองบุตรทำที่ไหน

ตามที่กรมสรรพากรสรุปไว้ พ่อ แม่ และลูกต้องไปที่สำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอ โดยลูกและแม่ต้องให้ความยินยอมต่อหน้านายทะเบียน

ถ้าลูกยังเล็กเกินกว่าจะแสดงความยินยอมเองได้ หรือแม่ไม่อาจให้ความยินยอมได้ พ่อต้องยื่นคำร้องต่อศาลให้มีคำพิพากษาก่อน แล้วจึงนำไปจดทะเบียน ขั้นตอนและเอกสารของแต่ละพื้นที่ แนะนำให้โทรถามสำนักงานเขตหรืออำเภอก่อนไปครับ

อีกเรื่องที่มาคู่กัน คู่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสใช้สิทธิ ลดหย่อนคู่สมรส ไม่ได้ทั้งตอนอยู่ด้วยกันและตอนเลิกกัน เพราะเงื่อนไขข้อแรกคือต้องเป็นสามีภรรยาที่จดทะเบียนสมรสกัน

3. หย่ากลางปี ปีนั้นยื่นภาษียังไง

ลดหย่อนลูกได้เต็มปี ลดหย่อนคู่สมรสยังใช้ได้ในปีที่หย่า แต่สิทธิที่พ่วงกับคู่สมรสบางตัวหายไป

มาตรา 47 (1) (ค) เขียนไว้ชัดว่าการหักลดหย่อนบุตร “ให้หักได้ตลอดปีภาษีไม่ว่ากรณีที่จะหักได้นั้นจะมีอยู่ตลอดปีภาษีหรือไม่” จึงไม่ต้องเอาจำนวนเดือนมาหารครับ

ส่วนเรื่องคู่สมรส สรุปได้ตามตารางนี้

สามรายการล่าง กฎหมายเขียนเงื่อนไขไว้ว่าความเป็นสามีภรรยาต้อง “มีอยู่ตลอดปีภาษี” หย่าเดือนไหนของปีก็ถือว่าไม่ครบ กรมสรรพากรตอบคำถามเรื่องเบี้ยประกันชีวิตของภรรยาในปีที่หย่าไว้สั้น ๆ ว่า “ไม่ได้ เนื่องจากความเป็นสามีภริยาไม่ได้มีตลอดปีภาษี”

ใครที่เคยเอาเบี้ยประกันของอีกฝ่ายมาหักทุกปี ปีที่หย่าต้องเอาออกนะครับ ไม่อย่างนั้นจะกลายเป็นยื่นลดหย่อนเกินสิทธิโดยไม่ตั้งใจ

อยากรู้ว่าลดหย่อนลูกช่วยประหยัดภาษีได้กี่บาท? ลองใส่ตัวเลขใน โปรแกรมคำนวณภาษีบุคคลธรรมดาฟรีของ ARH Young ได้เลยครับ ใส่แล้วลองเพิ่มหรือเอาจำนวนบุตรออก จะเห็นส่วนต่างทันที ไม่ต้องสมัครสมาชิก

4. ลดหย่อนลูก 30,000 บาท แปลว่าได้เงินคืน 30,000 บาทหรือเปล่า

ไม่ใช่ครับ ค่าลดหย่อนเป็นตัวเลขที่เอาไปหักออกจากเงินได้ก่อนคำนวณภาษี ไม่ใช่เงินที่ได้คืน

ภาษีที่ประหยัดได้จริง เท่ากับค่าลดหย่อนคูณด้วยอัตราภาษีขั้นสูงสุดที่เงินได้ของคุณไปถึง

ยกตัวอย่างให้เห็นภาพ สมมติคุณต้นมีเงินได้สุทธิอยู่ในขั้นอัตรา 10% ค่าลดหย่อนลูก 30,000 บาท จะช่วยให้ภาษีลดลงราว 30,000 × 10% = 3,000 บาท ถ้าอยู่ในขั้น 20% ก็ราว 6,000 บาท

เพราะแบบนี้ บางบ้านที่แยกทางกันด้วยดีจึงคุยกันก่อนสิ้นปีว่าใครจะจ่ายค่าใช้จ่ายส่วนไหนของลูก และเก็บหลักฐานกันคนละชุด ซึ่งทำได้ครับ ตราบใดที่ทั้งสองฝ่ายเลี้ยงดูลูกจริงตามที่ยื่น สิ่งที่ทำไม่ได้คือการใช้สิทธิโดยที่ไม่ได้เลี้ยงดู

รายการลดหย่อนตัวอื่นที่ควรเช็กคู่กันก่อนสิ้นปี ดูต่อได้ที่ เช็คลิสต์ค่าลดหย่อนฉบับสมบูรณ์ก่อนยื่น ภ.ง.ด. 90/91 และ เอกสารที่ต้องเตรียมก่อนยื่นภาษีบุคคลธรรมดา

คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เกี่ยวกับลดหย่อนบุตรหลังเลิกกัน

Q: หย่าแล้ว ลูกอยู่กับแม่ พ่อยังลดหย่อนบุตรได้ไหม? A: ได้ครับ ถ้าพ่อยังอุปการะเลี้ยงดูลูกจริงและมีหลักฐาน เช่น สลิปโอนค่าเลี้ยงดู กรมสรรพากรเคยตอบข้อหารือ (กค 0706(กม.06)/148 ลงวันที่ 24 มกราคม 2550) ว่ากรณีแบบนี้ลูกอยู่ในความอุปการะเลี้ยงดูของทั้งพ่อและแม่ ทั้งสองฝ่ายจึงหักลดหย่อนบุตรได้ แต่ข้อหารือเป็นแนววินิจฉัยเฉพาะราย ถ้าข้อเท็จจริงของคุณต่างออกไปควรถามสรรพากรก่อนยื่น

Q: มีชื่อพ่อในสูติบัตรแล้ว แต่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส พ่อลดหย่อนบุตรได้เลยไหม? A: ยังไม่ได้ครับ กรมสรรพากรระบุว่าฝั่งพ่อต้องใช้สูติบัตรหรือทะเบียนบ้านประกอบกับทะเบียนสมรส หรือหลักฐานการจดทะเบียนรับรองบุตร หรือคำพิพากษาของศาล สูติบัตรอย่างเดียวจึงยังไม่พอ ส่วนแม่ใช้สูติบัตรหรือทะเบียนบ้านได้เลย

Q: หย่าเดือนตุลาคม ปีนี้ลดหย่อนลูกได้เต็ม 30,000 บาท หรือต้องคิดตามจำนวนเดือน? A: ได้เต็มจำนวนครับ มาตรา 47 (1) (ค) แห่งประมวลรัษฎากรกำหนดให้หักลดหย่อนบุตรได้ตลอดปีภาษี ไม่ว่ากรณีที่จะหักได้นั้นจะมีอยู่ตลอดปีภาษีหรือไม่

Q: ค่าเลี้ยงดูที่ลูกได้รับจากพ่อหรือแม่ ต้องเสียภาษีไหม? A: โดยทั่วไปไม่ต้องครับ มาตรา 42 (27) แห่งประมวลรัษฎากรยกเว้นภาษีให้เงินได้ที่ได้รับจากการอุปการะจากบุพการี เฉพาะส่วนที่ไม่เกิน 20 ล้านบาทตลอดปีภาษี ส่วนเงินที่อดีตคู่สมรสจ่ายให้กันเองหลังหย่าเป็นอีกเรื่องหนึ่ง เรายังไม่พบคำตอบของกรมสรรพากรที่ตอบกรณีนี้ตรง ๆ จึงควรสอบถามสรรพากรโดยตรง

Q: แต่งงานใหม่แล้ว เอาลูกติดของคู่สมรสมาลดหย่อนได้ไหม? A: กฎหมายเปิดช่องไว้ครับ มาตรา 47 (1) (ค) ให้หักลดหย่อนได้ทั้งบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้มีเงินได้ และบุตรชอบด้วยกฎหมายของสามีหรือภริยาของผู้มีเงินได้ เงื่อนไขคือต้องจดทะเบียนสมรสกับคู่ใหม่ และลูกต้องเข้าเกณฑ์อายุและเงินได้ตามปกติ

เรื่องภาษีคุยกันได้ แม้ไม่ได้อยู่บ้านเดียวกันแล้ว

ค่าลดหย่อนลูกเป็นสิทธิของคนเป็นพ่อเป็นแม่ที่ยังดูแลลูกอยู่จริง ไม่ได้ผูกกับทะเบียนสมรส

ถ้าบ้านคุณอยู่ในกรณีที่อ่านแล้วยังไม่ชัด ทางที่แน่นอนที่สุดคือถามกรมสรรพากรโดยตรงที่ RD Intelligence Center โทร 1161 หรือสำนักงานสรรพากรพื้นที่ใกล้บ้าน โดยเตรียมทะเบียนหย่า สูติบัตรของลูก และหลักฐานการจ่ายค่าเลี้ยงดูไปด้วยครับ